Thời tiết lạnh dễ gây co thắt mạch máu, làm gia tăng nguy cơ đột quỵ và nhồi máu cơ tim, đặc biệt ở những nhóm đối tượng nguy cơ cao. Hãy cùng Mirai tìm hiểu chi tiết qua bài viết sau.
Cơ chế điều hòa mạch máu của cơ thể và hiện tượng co thắt mạch máu
Cơ chế điều hoà mạch máu của cơ thể
Trong cơ thể người, hệ mạch máu giữ vai trò quan trọng trong việc vận chuyển oxy và chất dinh dưỡng đến các cơ quan, đồng thời tham gia điều hoà huyết áp và thân nhiệt. Đường kính của mạch máu không cố định mà được điều chỉnh linh hoạt thông qua sự co giã của các lớp cơ trơn thành mạch. Quá trình này chịu sự chi phối của hệ thần kinh tự chủ, các hormone và các chất trung gian hoá học, nhằm đảm bảo lưu lượng máu phù hợp với nhu cầu chuyển hoá của từng cơ quan.
Khi nhiệt độ môi trường thay đổi đột ngột, cơ thể sẽ kích hoạt phản xạ sinh lý để thích nghi. Một trong những phản xạ quan trọng nhất là sự co mạch ngoại biên, giúp hạn chế thoát nhiệt và duy trì huyết áp ổn định. Trong đa số trường hợp, đây là phản ứng sinh lý bình thường và có lợi cho cơ thể.
Cơ chế nguy hiểm của co thắt mạch máu mùa lạnh
Trong mùa lạnh, hiện tượng co thắt mạch máu có thể trở nên nguy hiểm do nhiều cơ chế sinh lý cùng lúc tác động lên hệ tim mạch:
- Nhiệt độ môi trường giảm khiến cơ thể chủ động co mạch máu để giữ nhiệt, từ đó làm tăng sức cản của dòng máu và giảm lưu lượng máu chảy qua động mạch. Nếu tình trạng này diễn ra trong thời gian dài, điều này tạo áp lực lớn lên tim và thành mạch, buộc tim phải làm việc nhiều hơn để duy trì tuần hoàn máu.
- Nhiệt độ thấp ảnh hưởng đến tính chất của máu. Trong điều kiện thời tiết lạnh, số lượng hầu cầu và tiểu cầu có xu hướng tăng, đồng thời độ nhớt của máu cũng gia tăng. Khi máu trở nên “đặc” hơn và dòng chảy chậm lại, nguy cơ hình thành huyết khối (cục máu đông) trong lòng mạch sẽ tăng cao.
Phân loại các loại co thắt mạch máu
Dựa vào vị trí mạch máu bị ảnh hưởng, hiện tượng co thắt mạch máu có thể được chia thành các nhóm chính sau:
- Co thắt mạch vành: Là tình trạng các mạch máu nuôi tim bị co hẹp tạm thời hoặc kéo dài, làm giảm lượng máu và oxy đến cơ tim.
- Co thắt mạch máu não: Xảy ra khi các mạch máu não bị co hẹp, làm giảm lưu lượng máu lên não. Tình trạng này thường xảy ra sau xuất huyết dưới nhện (SAH) và là biến chứng cực kỳ nguy hiểm, có thể gây thiếu máu não cục bộ (DCI).
- Co thắt mạch ngoại biên (ở tay, chân): Là tình trạng các mạch máu nhỏ ở chi bị co lại, thường gây cảm giác lạnh, tê bì, đau nhức hoặc đổi màu da ở ngón tay, ngón chân.
- Co thắt mạch máu ở các cơ quan khác: Trong một số trường hợp hiếm hoi, co thắt mạch máy có thể xảy ra ở các mạch nuôi các cơ quan khác, gây rối loạn chức năng tạm thời. Ví dụ, co thắt mạch ở vùng núm vú có thể gây đau và khó chịu khi cho con bú.
Sự nguy hiểm của co thắt mạch máu mùa lạnh
Sự kết hợp giữa co thắt mạch máu, huyết áp tăng và lưu thông máu kém khiến cá mạch nuôi tim và não không đáp ứng đủ nhu cầu oxy. Điều này dẫn đến tình trạng thiếu máu cục bộ, gây tổn thương mô tim hoặc mô não và làm gia tăng nguy cơ xuất hiện các biến cố nghiêm trọng như đột quỵ não và nhồi máu cơ tim.
Nhiều nghiên cứu trên thế giới cho thấy, tỷ lệ đột quỵ và nhồi máu cơ tim tăng rõ rệt 20-30% khi thời tiết lạnh sâu và biến động nhiệt độ mạnh. Tại Việt Nam, gánh nặng đột quỵ đang ngày càng gia tăng, ghi nhận hơn 200,000 trường hợp đột quỵ mới mỗi năm, trong đó khoảng 85% là đột quỵ do thiếu máu não, liên quan trực tiếp đến tình trạng co thắt và tắc nghẽn mạch máu.
Ngoài ra, co thắt mạch máu còn gây ra nhiều ảnh hưởng sức khỏe ở mức độ nhẹ hơn nếu xảy ra thường xuyên. Phổ biến nhất là tình trạng tăng huyết áp đột ngột, giảm lượng máu nuôi tay chân, gây tê bì, đau nhức và lạnh buốt. Ở những người đã có bệnh tim mạch hoặc rối loạn chuyển hóa như đái tháo đường, rối loạn mỡ máu hay xơ vữa động mạch, hiện tượng co thắt mạch máu có thể khiến bệnh diễn tiến nặng hơn và khó kiểm soát hơn nếu không được theo dõi phù hợp.
Những dấu hiệu cảnh báo co thắt mạch máu mùa lạnh
Dấu hiệu tại các chi (Hiện tượng Raynaud)
Đây là nhóm biểu hiện thường gặp nhất khi các mạch máu nhỏ ở đầu chi co thắt đột ngột dưới tác động của lạnh hoặc stress:
- Thay đổi màu sắc da: Da ngón tay, ngón chân chuyển từ trắng nhợt sang xanh tím.
- Cảm giác tê buốt, châm chích, hay đau nhức, đặc biệt rõ khi tiếp xúc với không khí lạnh
- Yếu tố khởi phát: Thường xuất hiện khi trời lạnh, rửa tay bằng nước lạnh hoặc thay đổi nhiệt độ đột ngột
Dấu hiệu toàn thân và tim mạch
Khi co thắt mạch máu xảy ra trên diện rộng hoặc kéo dài, hệ tuần hoàn có thể chịu áp lực lớn hơn, dẫn đến các biểu hiện sau:
- Tăng huyết áp đột ngột: Mạch máu co hẹp làm tăng sức cản mạch, khiến huyết áp dễ tăng cao đặc biệt vào buổi sáng sớm
- Đau thắt ngực, khó thở: Xuất hiện khi co thắt mạch vành làm giảm lưu lượng máu nuôi tim, nhất là ở người có bệnh tim mạch nền
- Chóng mặt, mệt mỏi: Do lưu thông máu kém, não và các cơ quan không được cung cấp đủ oxy kịp thời
Dấu hiệu cảnh báo nguy cơ đột quỵ và nhồi máu cơ tim
Tình trạng co thắt mạch máu kết hợp với máu lưu thông kém có thể làm tăng nguy cơ biến cố mạch máu, nên bạn cần cảnh giác với các dấu hiệu cảnh báo sau:
- Tê bì hoặc yếu liệt xuất hiện đột ngột ở một bên mặt, tay hoặc chân
- Rối loạn ngôn ngữ: Nói khó, nói lắp, nói không rõ
- Rối loạn thị giác: Mắt mờ hoặc mất thị lực ở một hoặc cả hai mắt
- Xuất hiện những cơn đau ngực dữ dội, có thể lan ra tay trái hoặc hàm
Một số biểu hiện khác
Ngoài các dấu hiệu trên, co thắt mạch máu trong mùa lạnh còn có thể gây ra:
- Chảy máu mũi tái diễn: Do không khí lạnh và khô làm niêm mạc mũi dễ tổn thương, các mạch máu nhỏ dễ vỡ
- Chuột rút, đau mỏi bắp chân khi đi lại: Xuất hiện do máu lưu thông kém xuống chân
Những đối tượng có nguy cơ cao
Một số nhóm đối tượng có nguy cơ cao hơn trong việc gặp biến chứng do co thắt mạch máu, bao gồm:
- Người cao tuổi, đặc biệt trên 50 tuổi, do chức năng điều hoà mạch mách và hệ tim mạch suy giảm theo tuổi tác
- Người mắc các bệnh lý nền về tim mạch, như tăng huyết áp, bệnh mạch vành, suy tim hoặc rối loạn nhịp tim
- Người có tiền sử đột quỵ hoặc nhồi máu cơ tim, dễ tái phát biến cố khi gặp yếu tố kích thích như thời tiết lạnh
- Người có lối sống thiếu lành mạnh:
- Hút thuốc lá thường xuyên: Làm tổn thương mạch máu, tăng nguy cơ.
- Ít vận động, ăn uống thiếu không khoa học
- Thói quen xấu: Tắm nước quá nóng trong phòng kín, vận động quá sớm, ngủ thiếu oxy, ít uống nước.
- Người có sức đề kháng kém: Mùa lạnh dễ mắc cúm, viêm phổi, viêm xoang, làm tăng viêm và nguy cơ đột quỵ.
Các biện pháp giúp hạn chế co thắt mạch máu mùa lạnh
- Giữ ấm cơ thể đúng cách: Giữ ấm là biện pháp quan trọng nhất để hạn chế co mạch do lạnh. Bạn nên chú trọng giữ ấm cổ, ngực, bàn tay và bàn chân – những vùng dễ mất nhiệt. Tránh để cơ thể nhiễm lạnh đột ngột khi ra ngoài trời lạnh.
- Tránh thay đổi nhiệt độ đột ngột: Việc đi từ phòng ấm ra môi trường lạnh hoặc ngược lại khiến mạch máu co lại nhanh chóng. Hãy dành vài phút để cơ thể thích nghi trước khi ra ngoài hoặc sau khi tắm nước ấm.
- Uống đủ nước, ưu tiên nước ấm: Uống đủ nước giúp máu lưu thông tốt hơn và giảm nguy cơ co thắt mạch máu. Trong mùa lạnh, nên ưu tiên nước ấm hoặc trà thảo mộc để hỗ trợ tuần hoàn.
- Duy trì vận động nhẹ mỗi ngày: Tập thể dục đều đặn giúp tăng tuần hoàn máu và hạn chế tình trạng co mạch kéo dài. Các hoạt động nhẹ như đi bộ, giãn cơ, yoga hoặc tập trong nhà rất phù hợp vào mùa đông.
- Kiểm soát huyết áp và các chỉ số tim mạch: Người có tiền sử tăng huyết áp cần đo huyết áp thường xuyên trong mùa lạnh. Việc kiểm soát tốt huyết áp giúp giảm nguy cơ biến chứng do co thắt mạch máu mùa lạnh gây ra.
- Hạn chế rượu bia và thuốc lá: Rượu bia và thuốc lá làm rối loạn điều hòa mạch máu, khiến tình trạng co mạch do lạnh nặng hơn. Hạn chế hoặc bỏ hẳn các chất này giúp cải thiện sức khỏe mạch máu rõ rệt.
- Duy trì lối sống lành mạnh: Ngủ đủ giấc, ăn uống cân đối, giảm căng thẳng và kiểm soát cân nặng giúp mạch máu hoạt động linh hoạt hơn, từ đó giảm nguy cơ co thắt mạch máu trong mùa lạnh.
Với những dấu hiệu cảnh báo và nguy cơ của co thắt mạch máu mùa lạnh đã được đề cập, hy vọng bài viết giúp bạn có thêm thông tin hữu ích để sớm nhận biết tình trạng này và chủ động bảo vệ sức khỏe tim mạch trong mùa đông. Đừng chủ quan trước các biểu hiện như tê bì kéo dài, đau đầu, tăng huyết áp đột ngột hay đau tức ngực; hãy thăm khám bác sĩ tại Mirai Healthcare ngay khi có dấu hiệu nghi ngờ.
