Ho gà là bệnh nhiễm trùng đường hô hấp cấp tính có khả năng lây lan rất nhanh, đặc biệt nguy hiểm đối với trẻ nhỏ. Mặc dù hiện nay đã có vaccine phòng bệnh, ho gà vẫn ghi nhận nhiều ca mắc mỗi năm, nhất là ở trẻ chưa được tiêm chủng đầy đủ.
Hiểu rõ nguyên nhân gây bệnh ho gà và những đối tượng dễ mắc nhất sẽ giúp chủ động phòng tránh và bảo vệ sức khỏe cho bản thân và gia đình.
Nguyên nhân gây bệnh ho gà
Nguyên nhân chính gây bệnh ho gà là do vi khuẩn Bordetella pertussis (vi khuẩn ho gà). Đây là một loại trực khuẩn gram âm, không di động, có hai đầu nhỏ, thường cư trú và phát triển ở niêm mạc đường hô hấp trên (họng, khí quản).
Vi khuẩn Bordetella pertussis tiết ra độc tố mạnh gọi là Pertussis toxin (độc tố ho gà). Độc tố này tấn công lông mao biểu mô hô hấp, gây tổn thương niêm mạc, làm tăng tiết dịch và kích thích các cơn ho kịch phát. Vi khuẩn có sức đề kháng yếu ngoài môi trường: dễ bị tiêu diệt bởi ánh sáng mặt trời, nhiệt độ cao hoặc thuốc sát khuẩn thông thường, nhưng lây lan rất mạnh qua đường hô hấp.
Đường lây truyền
Thời gian ủ bệnh thường từ 7-10 ngày (có thể từ 4-21 ngày). Người bệnh có khả năng lây lan cao nhất trong giai đoạn khởi phát (khi ho khan) và giai đoạn toàn phát (cơn ho kịch phát). Một người bệnh có thể lây cho 80-90% người tiếp xúc gần nếu họ chưa có miễn dịch.
- Chủ yếu lây qua giọt bắn hô hấp khi người bệnh ho, hắt hơi, nói chuyện hoặc thở mạnh. Vi khuẩn theo dịch tiết từ mũi họng lan sang người lành.
- Lây nhiễm thông qua việc tiếp xúc trực tiếp với dịch tiết đường hô hấp của người mắc bệnh.
- Ít lây qua đồ vật bị nhiễm bẩn (fomite), nhưng vẫn có nguy cơ nếu vệ sinh kém.
Bệnh chỉ xảy ra ở người, không có ổ chứa ở động vật. Người lớn hoặc trẻ lớn đã tiêm vaccine nhưng miễn dịch giảm theo thời gian có thể trở thành nguồn lây âm thầm cho trẻ sơ sinh.
Những đối tượng có nguy cơ cao mắc ho gà
Ho gà có thể xảy ra ở mọi lứa tuổi, nhưng mức độ nặng và nguy cơ biến chứng phụ thuộc vào độ tuổi và tình trạng miễn dịch. Sau đây là các nhóm đối tượng nguy cơ cao:
Trẻ sơ sinh và trẻ dưới 6 tháng tuổi (nhóm nguy hiểm nhất):
- Trẻ chưa đủ tuổi tiêm vaccine (vaccine ho gà thường bắt đầu từ 2 tháng tuổi) nên chưa có miễn dịch.
- Hệ hô hấp non nớt, dễ dẫn đến ngừng thở, tím tái, suy hô hấp, viêm phổi nặng, viêm não và tử vong.
- Theo thống kê, khoảng 90% ca tử vong do ho gà xảy ra ở nhóm này. Nhiều ca mắc ở trẻ dưới 2 tháng tuổi, lây từ người thân trong gia đình (cha mẹ, anh chị, ông bà).
Trẻ em từ 1-6 tuổi chưa tiêm chủng hoặc tiêm chưa đủ liều:
- Đây là nhóm mắc bệnh phổ biến nhất, đặc biệt ở khu vực tiêm chủng chưa đạt tỷ lệ cao.
- Bệnh diễn biến điển hình với các cơn ho dữ dội, nôn ói, kiệt sức.
Thanh thiếu niên và người lớn:
- Miễn dịch từ vaccine giảm dần sau 5-10 năm, nên dễ tái nhiễm.
- Triệu chứng thường nhẹ hơn (chỉ ho kéo dài), nhưng họ trở thành nguồn lây chính cho trẻ nhỏ trong gia đình.
- Tỷ lệ mắc ở người lớn đang có xu hướng tăng, đặc biệt người cao tuổi, người có bệnh mạn tính phổi hoặc suy giảm miễn dịch.
Các nhóm nguy cơ cao khác:
- Phụ nữ mang thai (có thể lây cho con sau sinh).
- Người có hệ miễn dịch suy giảm (HIV, ung thư, dùng thuốc ức chế miễn dịch).
- Người sống trong môi trường đông đúc, nhà trẻ, trường học hoặc gia đình có nhiều thành viên.
- Trẻ em sống ở khu vực có tỷ lệ tiêm chủng thấp hoặc đang có dịch.
Tại Việt Nam, các ca bệnh nặng chủ yếu tập trung ở trẻ dưới 2 tuổi, đặc biệt trẻ chưa được tiêm vaccine đầy đủ. Bệnh có thể bùng phát thành dịch cục bộ khi có nhiều trẻ chưa tiêm chủng.
Tại sao một số đối tượng dễ mắc và mắc nặng hơn?
- Miễn dịch chưa hình thành hoặc giảm sút: Trẻ sơ sinh chưa tiêm vaccine, người lớn miễn dịch vaccine giảm theo thời gian.
- Hệ hô hấp yếu: Trẻ nhỏ và người cao tuổi dễ bị tổn thương nặng do độc tố vi khuẩn.
- Tiếp xúc gần: Gia đình, nhà trẻ là môi trường lây lan cao.
- Chẩn đoán muộn: Ở người lớn triệu chứng nhẹ nên dễ bỏ qua, vô tình lây cho trẻ nhỏ.
Cách phòng ngừa bệnh ho gà
Để bảo vệ trẻ khỏi bệnh ho gà, biện pháp quan trọng nhất là tiêm vaccine đầy đủ và đúng lịch. Vaccine kết hợp (DPT hoặc DTaP, Tdap) nằm trong Chương trình Tiêm chủng Mở rộng quốc gia:
- Tiêm mũi đầu tiên từ 2 tháng tuổi, đủ 3 mũi cơ bản + mũi nhắc lại.
- Phụ nữ mang thai nên tiêm vaccine Tdap để truyền kháng thể bảo vệ con trong những tháng đầu đời.
- Người lớn tiếp xúc với trẻ nhỏ (cha mẹ, ông bà) nên tiêm nhắc lại Tdap.
Các biện pháp hỗ trợ:
- Rửa tay thường xuyên, đeo khẩu trang khi ho sốt.
- Cách ly người bệnh, thông báo cơ quan y tế khi nghi ngờ.
- Giữ vệ sinh môi trường, tránh đưa trẻ sơ sinh đến nơi đông người trong mùa dịch.
Mirai Healthcare khuyên cha mẹ đưa trẻ đến cơ sở y tế uy tín để tiêm chủng đúng lịch và khám nhi khoa định kỳ. Phát hiện sớm triệu chứng (ho kéo dài, cơn ho kịch phát) và điều trị kháng sinh kịp thời sẽ giúp giảm biến chứng nghiêm trọng.
Hiểu rõ nguyên nhân gây bệnh ho gà và các đối tượng dễ mắc giúp gia đình chủ động bảo vệ sức khỏe, đặc biệt trong bối cảnh bệnh vẫn lưu hành tại Việt Nam. Đừng chủ quan với những cơn ho bất thường ở trẻ nhỏ!
